❓ “Görmədiyin şeyi necə sevə bilərsən?”

İnsan bir çox şeyi görmədən də sevir, çünki sevgi hisslərlə, bilgilə, təcrübə ilə formalaşır, gözlə deyil. Məsələn, Vətəni görmədən sevirik, çünki onun dəyərini anlayırıq. Ədaləti, mərhəməti, haqqı heç kim görməyib amma hamı sevir, çünki bunlar fərq edilə bilən həqiqətlərdir. Radiasiyanı, qravitasiyanı, elektronları görmürük amma varlıqlarını təsirindən bilirik. Allahı da təsirindən, möcüzəsindən, yaratdıqlarından, öz ruhumuzdakı fitrətdən tanıyır və sevirik. Görmək sevginin şərti deyil.

❓ “Olmayan bir şeyin necə qüdrəti ola bilər?”

Bu sual öz-özünü batırır. Əgər Allah yoxdursa, onda sən kimsən?

Yoxluq sənə bədən, ağıl, ruh, vicdan, sevgi, şüur, həyat verə bilərmi?

Bu dünyada nizam var, harmoniya var, ağıl var, qayda var. Bütün bunlar qüdrətin əsəridir, yoxluğun deyil!

Nizamlı bir kitab görsən, yazıçı yoxdur deyərsən?

Sənət əsəri görsən, rəssam yoxdu deyə bağırarsan?

DNT zəncirini, ulduz sistemlərini, su dövranını, insan ruhunu görüb necə “bu heç nəyin nəticəsidir” deyə bilərsən?

Bütün bu “var” olanlar Qüdrətli bir Zatın təcəllasıdır. Onun olmaması mümkün deyil, çünki var olan hər şey var edənə işarə edir.

❓ “Allahı kim yaratdı?”

necə ki, su hər şeyi isladır amma isladılmır, Allah da hər şeyi yaradır amma yaradılmır

Bir varlıq əgər yaradılıbsa o artıq Tanrı deyil.

insan beyni çərçivəli, düşüncəsi müəyyən həddə qədərdir... bizim bilmədiyimiz və əsla başa düşə bilmədiyimiz çox şey var, bizim bildiyimiz bir heçdir. Əlbətdə ki, Allahın izni ilə bizdə çox şeyi öyrənə bilərik.

Hər şeyin bir səbəbi varsa, o səbəbin də bir səbəbi var... Bu sonsuza qədər davam etsəydi, heç nə ola bilməzdi. Ancaq kainat indi mövcuddursa, bu zənciri başlatan, başlanğıca ehtiyacı olmayan bir varlıq olmalıdır.

Əgər Allah yaradılsaydı, Onu yaratmaq üçün birinə ehtiyacı olardı. Bu əbədi davam edəcək və heç bir şey mövcud ola bilməz. Deməli, hər şeyin ondan asılı olduğu başlanğıcsız bir varlıq olmalıdır. Bu, Allahdır. O, doğulmayıb, doğurmur. (#Quran 112:13)

Əbədilik zamanın sonsuzluğu demək deyil. Əbədilikdə nə zaman, nə məkan, nə də yaradılmış varlıqlar var. Başlanğıc anlayışı belə əbədiyyətə aid deyil, çünki başlanğıc zamanla bağlıdır. Əbədilik zaman və məkandan asılı olmayan Tanrının varlığını ifadə edir. Əslində bir şeyin başlanğıcı olması şərt deyil. Lazım olan odur ki, yaradılmış hər şeyin başlanğıcı var. Allah yaradılmadığına görə Onun başlanğıcı yoxdur.

o Allah təkdir

onun heç bir şeyə möhtacı yoxdur!

o bənzərsizdir(heç bir yaradılışa/varlığa bənzəməz)

(Lakin hər bir yaradılışın bir şeyə (Allaha) möhtacı var/və olmaq zərurətdır.

gəlin sizə yuxarda yazdığılarımı daha da genişlətim silisə yaradım... Yaratma məfhumu yalnız zamana və məhluqa aiddir, yaratmaq anlayışı “bir şeyin əvvəldən olmaması”, “sonradan olması” ardıcıllığına söykənir. Bu ardıcıllıq kainatdakı məhluqlara, hadisələrə aiddir. Zaman, məkan və təsir zəncirinin hökm sürdüyü şərtlərdə keçərlidir. Allah isə “Əvvəl-zaman”dan, yəni zamanın başladığı anın özüylə də ölçülməyən, məkan sərhədlərinə tabe olmayan Zatdır. Onun üçün zamanın “əvvəli” yoxdur. Belə olduğu üçün Allaha “kim əvvəl var idi” sualı, zaman daxili məhluqlara verilən sualla eynidir. Mövcudluq mərhələləri Allah üçün söz mövzusu deyil.

Pərgarək-silsilə (sonsuz geriyə çevirilmə) məntiqi zənciri pozular. Əgər “hər varlıq yaratmağa ehtiyac duyur” iddiası universal səviyyədə götürüləcəksə, onda Allah da bu qaydaya məruz qalmalıdır. Belə çıxır ki, Allahı da başqa bir “yaranmış” varlıq yaratmalı, onu da daha başqa biri və s. Sonsuz silsilə yaranma məntiqən nə mümkündür, nə də təcrübədə müşahidə olunur. Əgər bir anlıq “sonsuz silsilənin mümkün olmadığını” qəbul ediriksə, mütləq bir nöqtədə zənciri “öz-gərəklilik” prinsipi ilə qırmaq lazımdır. O nöqtə isə “lazımən mövcud olan” (necessary being), yəni varlığı özündən, heç nədən asılı olmayan Allahdır. Qeyri-məhdud, Qeyri-yaranan Zərurət:

Allahın Səciyyəsi - Allahın “bəqa”lığı: O, heç zaman yaranmayıb, yoxdan var olmayıb, çünki yoxluq yaranmaq üçün “mağaza” deyil... yoxluq, sadəcə, “varlığın olmaması” halıdır. Yoxluq varlıq deyil, yaratmaq üçün “xammal” deyil. Allahın kayyum'luğu: Hər şey Ondan asılıdır, amma O heç bir şeydən asılı deyil. Bu, bütün varlıqların mövcudluq səbəbini təyin edir, ancaq Onun özünə şamil olunmur. Belə bir sualda verə bilərsiz:

“Yoxdan var olubsa, o yoxluğu kim yaratdı?”

“Yoxluq” varlıq yoxluğudur, yaratmaq üçün zəruri şərt olan “xammal” deyil. Yoxluq “mənfi məfhum”, “boşluq”dur. Heç nə olduğuna görə də heç nə tərəfindən “yaradıla” bilməz.

yaxşı gəl mən sizə sual verim...

“Əgər heçnəni yaradan bir heç nəlik varsa, o zaman “heç nə” anlayışının özünü kim tərif edir?”

 Baxın... bu sual öz-özünü məhv edən paradokslardan ibarətdir. Allah isə paradoksları parçalayır, məntiqi zəncirləri qırır və varlığın özündən doğan “qeyri-yaranan” Səbəbdir. Buna görə, sualın özü yanlış fərziyyələr üzərində qurulub və onunla mübahisə məntiqdən məhrum edərək kimsədən cavab almaq mümkün deyil. Artıq qəti həqiqəti qəbul etmək lazımdır... Allah “lazımən mövcud”dur, özü səbəb, özü səbəbdən müstəqil. Heç bir məhluq, heç bir fikir və heç bir “heç nə” bu Hausu (Zatı) yaranmağa sövq edə bilməz.

Orduda bir əsgər əmri kimdən alır?

Əlbəttə ki, çavuşdan.

Çavuş isə leytenantdan.

Leytenant kapitandan,

Kapitan mayordan,

Major polkovnikdən,

Polkovnik isə generaldan,

General isə Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanından (hazırda bu, Prezidentdir).

İndi kimsə soruşsa ki.. “Bəs Prezident kimdən əmr alır?”

Baxın... Əgər Prezident kimdənsə əmr alırsa, o artıq Prezident deyil! O, əmri verən deyil, alan olur.

Prezident, yəni ən yüksək səlahiyyət sahibi odur ki, o artıq heç kimdən əmr almaz. Əgər alsa, onun üstündə başqa biri olur və o şəxs həqiqi Prezident olur. Allah haqqında da eyni məntiqlə düşünməliyik... Əgər Allah yaratmışdırsa, Onu da kiminsə yaratması mümkün deyil. Əgər Onu da kim isə yaratmış olsa, onda O “Allah” olmur yaratdığı “Allah” olur..! Demək, sualın özü yanlışdır, çünki “Allah” dediyimiz varlıq özündən yuxarı heç kim olmayan, yaratmaqda heç kimə möhtac olmayan, öz-özlüyündə Zəruri Mövcud olan Varlıqdır.

❓ “Əgər Allah varsa, niyə qüsurlu körpələr, eybəcər doğulan canlılar var? Ədalətli və mərhəmətli bir Tanrı belə şeylərə yol verərmi?”

Allahın özünü sübut etməyə ehtiyacı qəti yoxdur. Qur’an-ın Sürələrdən birində buyurulur ki, “Mən yaratdığım işi ən gözəl edənəm” (#Quran 37:96). Yəni biz “qüsur” dediyimiz hadisənin də arxasında Allahın bizə görünməyən hikmətləri dayanır.

İnsanları sınaqdan keçirmək təkcə günah-təqva ölçüsü deyil. Ətrafımızdakı qüsurlu heyvanlara və canlılara münasibətimiz də bizi sınağa çəkir. Məsələn, Peyğəmbər s. hədisində buyurur:

“Bir kirpiyə zərər versən, ondan sorğu-sual olunarsan.”

Bu, heyvanlara da rəhm göstərməyin insanın sınaq obyektlərindən olduğunu göstərir.

Allah bizim məxluqata olan münasibətimizi görür. Əgər biz bu canlılara mərhəmət göstərir, haqq-ədalətlə davranırıqsa, sınaqdan üzü ağ çıxmış oluruq. Əks halda, zalım və beyin siz olmaqda ittiham olunarıq.

Qüsurlu doğulan körpələr və xəstə heyvanlar, insanların üzərinə daha böyük məsuliyyət qoyur. Onlara görə dua etmək, baxmaq, şəfqət və xidmət göstərmək. Beləliklə, bu canlılar Allahın bizə verdiyi lütf, məhəbbət və sınaq vasitəsinə çevrilir.

Sizlər “qüsur” anlayışını subyektiv mənada götürürsüz, lakin qüsur obyektiv deyil, yəni hansısa bir fiziki əlamətin olmaması, onun təbiətə zidd olduğunu göstərmir. Məsələn, gözləri olmayan bir insan əskik deyil. Sadəcə başqa bir şərtlə mövcuddur. Cahil bir insan "körpə əzab çəkir" deyə Tanrını ittiham edir. Ancaq eyni insan, ayağını itirmiş qaziyə hörmətlə yanaşır. Niyə? Çünki faydasını anlayır. Deməli, problem qüsurda deyil, anlamaqdadır.

Körpənin qüsuru, heyvanın eybəcərliyi bizim əxlaqi reaksiyamız üçün testdir. Əgər dünya ideal cənnət olsaydı, imtahan olmazdı. Sınaq deyiləndə sadəcə namaz qıl-qılma deyə düşünmək səhvdir. Əsl sınaq haqsızlıqla, xəstəliklə, qüsurla, məhrumiyyətlə qarşılaşanda başlayır. Əgər heç kəs xəstələnməsəydi, heç kəs qüsurlu doğulmasaydı, insan mərhəməti, yardımı, təqvası, ədaləti harada göstərərdi? Əgər bu dünyada hər şey mükəmməl olsaydı, o zaman nə Tanrıya ehtiyac qalardı, nə də insanın əxlaqına...

❓ “Allah hardadır?”

Hər atom, hər qalaktika mümkün varlıqdır. Varlığı başqa şərtlərdən asılıdır. Allah isə zəruri varlıqdır, varlıq ehtiyacı öz mahiyyətindədir. Varsa, onsuz da hər yerdədir. olmasa, harada axtarasan?

məkan anlayışını Yaradanın üzərinə tətbiq etmək kateqoriya xətasıdır. Biz “harada?” deyəndə üçölçülü məkanı nəzərdə tuturuq, lakin Allah nə bir cismin, nə də bir sistemin içindəki “mövqe” deyil. O, məkanı da, zamanı da yaradandır. Məkan sualı dildən qaynaqlanan məntiqi oyundur. “Allah harada?” sualı məkan anlayışının dildən doğan hüdudlarını Yaradanın üzərinə yıxmaq deməkdir. varlıqlar ya “mümkün varlıq” (mövcudluğu ehtiyacdan, başqa bir şərtdən asılı) ya da “zəruri varlıq” (mövcudluğu öz mahiyyətindən gələn) kateqoriyasındadır. Kainatın içində gördüyümüz hər şey “mümkün varlıq”dır. Allah isə “zəruri varlıq” olaraq heç nəylə məhdudlaşmayan, varlığı öz ehtiyacı saymayan Birlikdir. Mümkün varlıqlardan “Haradadır?“ soruşmaq məntiqlidir, amma zəruri varlıq haqqında eyni sorğu məntiqi ziddiyyət doğurur. Big Bang nəzəriyyəsi kainatımızın başlanğıcı olduğunu göstərir. Elm varlığın başlanğıcında “sıfır zaman, sıfır məkan” vəziyyətinə işarə edir. Kainatın səbəbi isə məkan-zaman daxilində izah oluna bilməz. Bu sıfır nöqtədə ilk səbəb, məkanı və zamanı yaradan Zat mövcud olmalıdır. Yəni elm kainatın “harada?” sualını yalnız fiziki müşahidə çərçivəsində cavablandırır. “Allah harada?” sualına isə fizikanın dili çatmır.

Məkan–zaman kainat içində işləyən sistemdir, Allah isə bu sistemin yaradıcısıdır. “Allah hardadı?” desən, eynilə su anbarından suyun içində su quyusunun harda olduğunu soruşmaq kimidir, ziddiyyətli və məntiqsiz.. Əgər məkanı olmayanı məkanın içinə sığışdırmağa çalışırsansa, eynilə işıqlandırılmış otaqda qaranlığı harada gizlətdiyini soruşmaq kimidir, absurd və boşa enerji sərfidir...

Big Bang nəzəriyyəsi:

Elm göstərir ki, kainat bir məkan-zaman nöqtəsində başladı. Məkanın özü sonradan yarandı. Bu o deməkdir ki, “harada?” sualı məkanla birlikdə yaranıb. Allah isə o məkanın yaranmasından əvvəl var idi.

Werner Heisenberg (Kvant fizikası qurucusu):

 “Elm səni Allahdan uzaqlaşdırır, amma onun dərinliyinə enəndə, Onunla qarşılaşırsan.”

Physics and Philosophy, 1958

Bu o deməkdir ki, məsələyə səthi baxsan, Allahı gözdə axtararsan. Amma dərin baxsan, Onu hər yerdə görərsən, səbəblərdə, nəticədə, qanunda, varlıqda...